Понекогаш велам дека сум космополит – и забележувам дека овoj збор понекогаш им звучи чудно на луѓето. Но за мене, тоа не е само туѓа ознака, туку начин на живот.
Космополит не е само оној што патувал или живеел во странство (иако и тоа сум го доживеала). Тоа е човек кој се чувствува како дома во повеќе култури, кој ја разбира и почитува различноста – не со страв, туку со отворено срце. Некој што ја гледа убавината во различноста и знае да слуша – дури и кога не разбира сè.
За мене, тоа значи дека сум составена од многу светови – зборувам повеќе јазици, славиме различни празници, мојот дом е составен од различни луѓе и приказни. Моето семејство е спој на македонски корени и словенечко секојдневие. Мои пријателки го слават Рамазан, Божиќ и роденденот на истиот Бог – но на различни јазици. Мојот свет нема граници – ниту во јазикот, ниту во срцето.
Да се биде космополит не значи да си без корени. Тоа значи дека твоите корени не исклучуваат други. Дека не те дефинира само националноста, името или адресата – туку вредностите, чувствата и широчината на духот.
Затоа, кога велам дека сум космополит, всушност велам: тука сум. Помеѓу. Своја. Дома во себе – и поврзана со светот.
🌍 Да не ги гледаме луѓето со друга боја на кожа, вера, јазик или посебни потреби со чудни очи. Да ги гледаме со почит, љубопитност и отворено срце. Можеби токму во нив ќе откриеме дел од себе што сме го заборавиле.
Пред неколку дена, мојот 14-годишен син ме праша: „Кога почна да пиеш кафе? Се сеќаваш ли како се чувствуваше првиот пат?“
Со насмевка на лицето му раскажав дека почнав да пијам кафе во средно училиште. По часовите одевме со соученичките во кафулињата и пиевме кафе — најмногу затоа што така се чувствувавме повозрасни. Но синот инсистираше: сакаше да слушне како точно сум се чувствувала при првата голтка.
Додека му раскажував, како да влегов во времеплов и се вратив во деновите на моето детство. Пред очи ми се појави девојче — јас — на иста возраст како што е сега тој. Варев кафе за мојата баба, дедо и уште пет-шест повозрасни луѓе. Внимателно го носев послужавникот со шолјите и се трудев да не истурам ни капка. Ако успеев да им послужам кафе без да разлеам, ме фалеа. Тоа значеше дека еден ден ќе бидам добра домаќинка, која ќе се грижи убаво за својот дом и семејство.
Подоцна, мојот постар брат, кој имаше талент за цртање, си направи домашна машинка за тетоважи. Луѓе од нашето и околните села доаѓаа кај нас, а јас целиот ден варев кафе за сите — како во вистинско кафуле, само без наплата. Така уште многу рано го запознав мирисот на кафето и неговото значење во социјалниот живот.
Кафето почнав да го пијам дури во средно, не од потреба, туку од желба за дружење. По секое кафе ги превртувавме шолјите, чекавме талогот да се исуши, па гледавме какви фигури ќе се појават. Во секое друштво имаше една „гатачка“ која читаше иднина и љубовни проблеми од шолјата. Ако некој во талогот ја здогледаше буквата од името на твојата тајна симпатија — тогаш немаше сомнеж дека таа има „посебна моќ“.
Кога се омажив, престанав да пијам кафе. Не бев навикната да пијам сама. Дури кога за време на бременоста имав низок крвен притисок, докторот ми препорача едно утринско кафе. Маж ми, кој исто така не пиеше кафе, почна да пие со мене — секојпат со кафе си земаше и бисквити кои ги топеше во шолјата, а јас се смеев и го задевав дека така си прави појадок.
Денес токму тој ритуал — утринското кафе во тишина — е мојот омилен момент во денот. Тогаш мирно се разбудувам, се поврзувам со себе и се подготвувам за сè што денот ќе ми донесе.
Nekaj dni nazaj me je moj 14-letni sin vprašal: “Kdaj si začela piti kavo? Se spomniš, kakšen je bil občutek?”
Z nasmehom na obrazu sem mu povedala, da sem začela piti kavo v srednji šoli. Po pouku smo hodile s sošolkami v kavarne in pile kavo — predvsem zato, ker smo se tako počutile odrasle. A sin je vztrajal: želel je slišati, kako sem se zares počutila ob svojem prvem požirku.
Med pripovedovanjem sem se, kot v nekem časovnem stroju, vrnila nazaj v otroške dni. Pred očmi sem videla deklico — sebe — v isti starosti, kot jo ima zdaj on. Kuhala sem kavo za svojo nono, nona in še pet ali šest starejših ljudi. Previdno sem nosila pladenj s skodelicami in se trudila, da ne bi polila niti kapljice. Če mi je uspelo postreči kavo brez polivanja, so me starejši pohvalili. To je pomenilo, da bom nekoč dobra gospodinja, ki bo lepo skrbela za svojo hišo in družino.
Kasneje je moj starejši brat, talentiran za risanje, doma izdelal svojo tetovažno mašinico. Ljudje iz naše in okoliških vasi so prihajali k nam, jaz pa sem ves dan kuhala kavo za vse — kot v pravi kavarni, le da brez plačila. Tako sem že zelo zgodaj spoznala vonj kave in njen pomen v družabnem življenju.
Začela sem jo piti šele v srednji šoli, ne iz potrebe, ampak iz želje po druženju. Po vsaki kavi smo obračale skodelice, čakale, da se kavna usedlina posuši, in nato gledale, kakšne figure so se narisale. V vsaki družbi je bila ena “vedeževalka”, ki je iz skodelice brala prihodnost in ljubezenske težave. Če je kdo v usedlini zagledal začetnico imena tvojega skrivnega ljubimca — takrat ni bilo dvoma, da ima ta res “posebne moči”.
Ko sem se poročila, sem kavo opustila. Nisem bila vajena piti kave sama. Šele, ko sem med nosečnostjo imela nizek krvni tlak, mi je zdravnik svetoval eno jutranjo kavo. Mož, ki prav tako ni pil kave, je zaradi mene začel piti z menoj — vsakič si je poleg kave privoščil še piškote in jih pomakal v skodelico, jaz pa sem se smejala in ga dražila, da si s tem pripravi zajtrk.
Danes je prav ta ritual — jutranja kava v tišini — moj najljubši trenutek dneva. Takrat se v miru prebudim, se povežem sama s seboj in pripravim na vse, kar mi bo dan prinesel.
Nekaj dni nazaj me je moj 14-letni sin vprašal: “Kdaj si začela piti kavo? Se spomniš, kakšen je bil občutek?”
Z nasmehom na obrazu sem mu povedala, da sem začela piti kavo v srednji šoli. Po pouku smo hodile s sošolkami v kavarne in pile kavo — predvsem zato, ker smo se tako počutile odrasle. A sin je vztrajal: želel je slišati, kako sem se zares počutila ob svojem prvem požirku.
Med pripovedovanjem sem se, kot v nekem časovnem stroju, vrnila nazaj v otroške dni. Pred očmi sem videla deklico — sebe — v isti starosti, kot jo ima zdaj on. Kuhala sem kavo za svojo nono, nona in še pet ali šest starejših ljudi. Previdno sem nosila pladenj s skodelicami in se trudila, da ne bi polila niti kapljice. Če mi je uspelo postreči kavo brez polivanja, so me starejši pohvalili. To je pomenilo, da bom nekoč dobra gospodinja, ki bo lepo skrbela za svojo hišo in družino.
Kasneje je moj starejši brat, talentiran za risanje, doma izdelal svojo tetovažno mašinico. Ljudje iz naše in okoliških vasi so prihajali k nam, jaz pa sem ves dan kuhala kavo za vse — kot v pravi kavarni, le da brez plačila. Tako sem že zelo zgodaj spoznala vonj kave in njen pomen v družabnem življenju.
Začela sem jo piti šele v srednji šoli, ne iz potrebe, ampak iz želje po druženju. Po vsaki kavi smo obračale skodelice, čakale, da se kavna usedlina posuši, in nato gledale, kakšne figure so se narisale. V vsaki družbi je bila ena “vedeževalka”, ki je iz skodelice brala prihodnost in ljubezenske težave. Če je kdo v usedlini zagledal začetnico imena tvojega skrivnega ljubimca — takrat ni bilo dvoma, da ima ta res “posebne moči”.
Ko sem se poročila, sem kavo opustila. Nisem bila vajena piti kave sama. Šele, ko sem med nosečnostjo imela nizek krvni tlak, mi je zdravnik svetoval eno jutranjo kavo. Mož, ki prav tako ni pil kave, je zaradi mene začel piti z menoj — vsakič si je poleg kave privoščil še piškote in jih pomakal v skodelico, jaz pa sem se smejala in ga dražila, da si s tem pripravi zajtrk.
Danes je prav ta ritual — jutranja kava v tišini — moj najljubši trenutek dneva. Takrat se v miru prebudim, se povežem sama s seboj in pripravim na vse, kar mi bo dan prinesel.
🕊Prvi maj – praznik dela, Меѓународен ден на трудот – ni le dan brez službe. Je dan, ko slavimo človekovo pravico do dostojnega dela, povezovanje, solidarnost in preprosto: življenje. V Sloveniji in Makedoniji ta dan združuje tradicijo, druženje in upanje v boljši jutri.
—
🔥Kresovanje – ko ogenj povezuje
V Sloveniji se praznovanje začne že 30. aprila z kresovanjem – staro pogansko navado, ki je danes postala simbol praznika dela. Ljudje se zberejo okoli ognja, ob harmoniki, hrani in pijači. Ogenj simbolizira svetlobo, moč in očiščenje.
Tudi v Makedoniji je kresovanje živa tradicija. V več krajih se na predvečer praznika zakuri velik ogenj, ob katerem se praznuje s pesmijo, družbo in veseljem. Čeprav nekoliko manj razširjeno, je čutiti isto toplino in simboliko.
—
🌲Mlaj – visoko drevo ponosa
V Sloveniji se pogosto postavi mlaj – okrašeno drevo (običajno smreka ali bor), ki simbolizira rast, življenjsko moč in ponos. Postavljajo ga gasilci ali vaščani, pogosto ob spremljavi glasbe in govorov.
V Makedoniji postavljanje mlaja ni tako razširjeno, a v nekaterih regijah se tradicija še ohranja. Glavni poudarek pa ostaja na druženju, ognju in skupnosti.
—
Praznik pod zvezdami in med drevesi
V obeh državah ima 1. maj podoben utrip:
Pikniki v naravi,
vonj po čevapčičih in pečeni koruzi,
petje, smeh in otroški vrvež.
Slovenija praznuje tudi z budnicami – pihalnimi orkestri, ki zgodaj zjutraj oznanijo praznik po mestih in vaseh. Marsikdo se odpravi na prvomajski pohod – simbol svobode in gibanja.
Makedonci se množično odpravijo na izlete ob rekah in v gozdove, zlasti priljubljene točke okoli Skopja so: Vodno, Matka, Gazi Baba, pa tudi številni parki po vsej državi. V mestih potekajo tudi koncerti in kulturni dogodki, ki združujejo tradicijo in sodobnost.
—
Več kot tradicija – sporočilo praznika
Ob vsem praznovanju pa 1. maj nosi tudi globlje sporočilo – spomin na boj za pravice delavcev, opomin, da delo ni samoumevno, temveč vrednota. In opomin, da naj človek nikdar ne pozabi nase, na svojo vrednost in pomen skupnosti.
—
Moj pogled
Ne glede na to, ali ga praznujemo v Sloveniji ali Makedoniji – ta dan nas spominja, da so druženje, ogenj, narava in povezanost brezčasne vrednote. In da tudi najpreprostejše praznovanje – s čevapčičem v roki in nasmehom – nosi močno sporočilo: življenje je vredno praznovanja.
Letos se nekaj posebnega zgodi – pravoslavni in katoliški kristjani praznujejo veliko noč na isti dan. To ni prav pogosto, zato se mi zdi lepo, da ob tej priložnosti malo razmislim, kako praznujemo tukaj v Sloveniji in kako v Makedoniji, kjer imam tudi del srca.V Sloveniji je večina ljudi katoliške vere. Velika noč je največji krščanski praznik in jo spremljajo številni običaji: blagoslov jedi, barvanje pirhov, velika noč zjutraj z družino ob bogato obloženi mizi. Pogosto se na mizah znajde šunka, hren, potica, kuhana jajca.V Makedoniji je večina pravoslavnih kristjanov. Tudi tukaj je velika noč največji praznik – z močno simboliko vstajenja in upanja. Namesto potice je tu običajno “kozunak” – sladek pleten kruh z jajcem na sredini. Jajca se barvajo predvsem v rdečo barvo, ki predstavlja kri Kristusa. Prvo rdeče jajce se pogosto shrani kot simbol blagoslova za celo leto.Čeprav so nekateri običaji različni, pa je bistvo enako – praznovanje življenja, ljubezni in novega začetka. Tisto, kar nas povezuje, je močnejše od tistega, kar nas ločuje.Lepo je videti, kako lahko različni običaji sobivajo, se dopolnjujejo in nas učijo spoštovanja. Letos bo marsikje doma miza dvojna – z okusom Makedonije in toplino Slovenije.Vsem želim mirne, tople in srčne praznike – kjerkoli jih praznujete.
Оваа година се случува нешто посебно – православните и католичките христијани го слават Велигден на ист ден. Ова не се случува многу често, па мислам дека е убаво да ја искористам оваа прилика да размислам малку за тоа како славиме овде во Словенија и како славиме во Македонија, каде и јас имам дел од моето срце.Во Словенија, мнозинството луѓе се католици. Велигден е најголемиот христијански празник и е проследен со бројни обичаи: благословување храна, сликање велигденски пирхи(јајца) и поминување на велигденското утро со семејството на богато поставена трпеза. На масите често се среќаваат печена шунка, рен, потица и варени јајца.Мнозинството во Македонија се православни христијани. И овде Велигден е најголемиот празник – со силна симболика на воскресението и надежта. Наместо потица, најчесто има „козунак“ – слатко плетено лебче со јајце во средината. Јајцата главно се обоени во црвено, што ја претставува Христовата крв. Првото црвено јајце често се чува како симбол на благослови за целата година.Иако некои обичаи се различни, суштината е иста – прослава на животот, љубовта и новите почетоци. Она што не обединува е посилно од она што не разделува.Убаво е да се види како различните обичаи можат да коегзистираат, да се надополнуваат и да не научат на почитување. Годинава во многу домови трпезата ќе биде двојна – со вкусот на Македонија и топлината на Словенија.
VMESNI SVETOVI 