(Серија: Помеѓу светови #КадеШтоБуратаГоСреќаваЈугот)
Кога ја минавме границата, почувствував: нешто во мене е потивко. Во мене нема веќе бура. Нема веќе онаа тежина што ме следеше.
Не поради местото – туку поради мене. Научив да ја разликувам измамата од вистината. Си простувам што верував на погрешна енергија. Што барав светлина во човек што знаеше само да темни.
Сега знам: не сум лоша. не сум виновна. само бев повредена.
А денес… денес влегувам овде исправена. Со семејството. Со љубовта. И со нешто што долго време не го познавав – со внатрешен мир.
🌿 9. дел: Почит што останува: што учи Словенија, Македонија сеуште го бара
Кога првпат дојдов во Словенија, ме изненади нешто едноставно: како луѓето се грижат за природата.
Жени на прошетка со кучиња – со кесичка во рака, подготвени да исчистат по нив. Деца што учат дека во шумата не е смешно да кинат гранчиња, дека цветот не е сувенир – туку дел од животот. Мажи што одат во природа со ранец – и се враќаат без да остават трага.
> Тука првпат почувствував дека природата не е само позадина. Тука е простор на почитување.
Во Словенија, прошетката низ природата често е ритуал. Луѓето одат секој ден – на дожд, бура, снег. Не поради слика за објава, туку затоа што тоа е дел од културата. Дел од односот кон светот.
Покрај патеката стои корпа за отпадоци. Покрај неа табла со информации. На раскрсница – клупа каде некој одвојува време за чај или тишина.
И токму таа тишина ми стана света. Не затоа што е тивка – туку затоа што е зачувана.
> Словенците не ја сакаат природата само во зборови. Тие ја сакаат преку дела.
🏕️ Почитување на природата во пракса
Она што најмногу ме допре – не беше само изворот, туку сè што е околу него:
✔️ едукативни патеки ✔️ информативни табли ✔️ клупи и корпи за отпадоци ✔️ видиковци ✔️ планинарски и велосипедски патеки ✔️ камп, спортски терени, па дури и базен
И сето тоа – без да ја уништат природата.
> Тука првпат разбрав дека туризмот не мора да значи уништување, туку соработка со природата.
🌰 Беласица – богатство без заштита
Ако Хубељ е пример за тоа како се чува и разбира природата, тогаш Беласица е пример како природата се губи – тивко, полека, но болно.
Беласица изобилува со дарови: 🌿 лековити билки, 🍄 печурки, 🌰 ореви, 🍇 шумски плодови, 🌸 цвеќиња за чај.
> Сето тоа би можело да биде природно богатство – но станува плен.
🚫 Без контрола, без свест
Луѓето собираат сè што ќе видат – не со рака на почит, туку со вреќа до врв. Чупаат цели корења. Кршат гранки со ореви. Земаат печурки – недозреани.
И потоа… сè за продажба. Без прашање. Без мерка. Нема закони, нема контрола, нема одговорност.
🌲 Кражбата на дрва – раната на шумата
Најдлабоката рана на Беласица е кражбата на дрва. Скриена. Тивка. Упорна. Денес еден камион. Утре уште еден. Дрво по дрво – шумата исчезнува, додека не остане само гола земја.
А кога ќе дојде дождот… Земјата лизга. Патеките исчезнуваат.
Природата нè предупредува – но ние сè уште ја третираме како неисцрпен извор.
> Беласица има сè што треба да биде учителка – но без заштита станува жртва.
3,1 км долга едукативна патека со 24 информативни табли, која води низ геологијата, шумскиот и водниот свет, сè до пасиштата Шкоља и изворот Хубељ Покрај патеката се поставени клупи, канти за отпадоци и видиковци – сè дизајнирано со мисла на удобноста на посетителите и зачувувањето на природата.Водопадите и дивиот извор на надморска висина од околу 240 м нудат спектакл по силни врнежи, а изобилието од вода создава моќна атмосфера. Погодна е за семејства – децата низ патеката ја истражуваат природата и истовремено учат зошто мора да ја почитуваме.
🌱 Зошто е ова важно
Едукативните патеки ѓи има низ цела Словенија, ја прават природата учителка, а не само позадина – посетителот не само што гледа, туку и разбира и ја чувствува вредноста на околината.
Инфраструктурата – патеки, маси, клупи, ознаки за спасување – е внимателно планирана без да ја наруши природата, што е прекрасен пример за одржлив туризам.
🧭 Што значи тоа?
Изворот Хубељ не е само природен феномен. Тој е жив учител, место каде што можеш да видиш:
✅ одамна потврдена чистота на водата, која веќе повеќе од сто години ја снабдува долината ✅ индустриско наследство – остатоци од железарници од 16. век ✅ и иднината на одржливиот туризам
Ова е модел на зачувување на природата што го создале луѓето – не само туристи, туку локалната заедница.
Импресивен поглед од дрвениот мост на Смоларскиот водопад, кој по пожарот беше обновен како стаклена видиковна платформа – нуди безбеден поглед директно над водопадот.
Моќната вода што паѓа 39,5 метри, опкружена со стогодишни буки и зеленило, е вистински природен споменик.
Стрмниот терен и каменитата подлога по која водопадот не само што тече – туку и шепоти своја приказна.
На Беласица би можело да има исто: 🌰 фестивал на костени, 🌿 билни патеки, 🚶♀️ табли за планинарење, 🧺 корпи за отпадоци, 🪑 клупи со поглед.
> Но без свест – ништо не трае долго.
Во Македонија новите клупи ги кршат. Корпите за отпадоци ги превртуваат. Лулашките ги уништуваат.
Не затоа што луѓето се лоши – туку затоа што никој не учи како да се чува заедничкото. Никој не кажува: ова не е туѓо, ова е твое. И затоа нема одговорност.
Во 2024 година, шумскиот пожар на Беласица ја уништи дрвената платформа кај Смоларскиот водопад. 🔥 Оганот го зеде погледот. Но ни остави порака.
🚫 Понекогаш некој дел од природата ќе исчезне – не затоа што таа сака, туку затоа што ние не знаевме да ја чуваме.
> Мостот што некогаш водеше кон убавина, сега сведочи за тоа колку се кревки патиштата што не ги штитиме.
🪵 Платформата повеќе не постои. Но сликата останува – како предупредување.
Наместо мир – чад. Наместо фотографија – пепел. Наместо разгледница – тишина по изгубено нешто свето.
🌱 Денес таму стои нова платформа – од стакло. Но таа не е само конструкција. Таа е симбол. На повторен почеток. На свест. На одлука да не дозволиме природата да биде цена за нашето невнимание.
> Природата не прашува за дозвола – таа нè учи преку последиците.
🌍 Споредба што боли – но лечи
🇸🇮 Словенија покажува што се случува кога природата е во срцето на заедницата. Кога патеките се уредени, знаците јасни, и луѓето собираат отпадоци – не затоа што мораат, туку затоа што го ценат она што го имаат.
🇲🇰 Во Македонија уште чекаме некој друг да започне промена.
8 дел. Меѓу водопадот и изворот – приказни што течат 🍁Смоларскиот водопад и слаткиот костен
Среде шума, меѓу мов и тишина, те чека нешто сосема посебно – Смоларскиот водопад.
Ова не е водопад од разгледница. Ова е водопад што го наоѓаш преку тишината, чекорот и довербата во шумата.
Водата тече меко, како мисла што сè уште не е изговорена. Каменот е влажен, студот благ, а воздухот – мириса на шума, на земја, на дом.
На есен тука мириса уште нешто: костен. Мештаните велат дека ова е „најслаткиот костен“ – највкусниот во целиот крај. И навистина – од секое село доаѓаат луѓе на фестивалот на костенот, што ја спојува природата, традицијата и заедницата.
Децата печат костени покрај оган. Жените носат домашно приготвени јадења и колачи. А водопадот… тече во позадина, како приказна што сите ја знаат, иако никој не ја раскажува.
🐴 Легендата за Крал Марко
Покрај овој водопад живее уште една приказна. Легендата вели дека баш тука Крал Марко јаваше со својот моќен коњ. На една од карпите коњот оставил трага од копито – што и денес можеш да ја видиш, како тивок отпечаток од историјата.
> Овој камен е повеќе од природа. Тој е сеќавање – што нè потсетува дека природата зборува, ако знаеш да слушаш.
Смоларскиот водопад не е туристичка атракција. Тој е покана. Да одиш полека. Да слушаш. Да дишеш.
💧Извор Хубељ – кога водата станува глас
Кога ќе стигнеш до изворот Хубељ, не слушаш тишина. Слушаш сила. Водата не капе, не шепоти – туку избива од карпата како крик што долго бил задржан.
Хубељ ме потсетува на сè што сум задржувала во животот. Зборови. Емоции. Моќ. Како вода што си пробива пат низ тежината на светот – и јас си го барав патот до себеси.
🌬️ Легендата за Хубељ
Старата приказна вели дека во време на суша, вилите го замолиле џинот да ја скрши карпата и да пушти вода во долината. Џинот одел: „Ху! Ху! Ху!“, а вилите викале: „Бељ! Бељ! Бељ!“ И кога се спукала карпата – водата избила.
> Така настанал Хубељ – од гласовите Ху–Бељ.
Ова не е само вода – Ова е приказна. Приказна за тоа дека работите се случуваат, кога ќе ги здружиме силите.
Хубељ – кога водата станува крик на слободата.
🌍 Два света. Два водопада. Една приказна.
Едниот те учи нежност. Другиот те потсетува на сила. Меѓу нив сум јас – жена што оди, слуша, поврзува и пишува.
> Природата има свој јазик. И ако си доволно тивка, те учи да проговориш одново.
6.дел: На моите деца им давам нешто што јас не го имав – правото на глас
Кога бев дете, се учев да молчам. Да бидам добра, послушна, прилагодена. Да не прашувам премногу. Да не чувствувам премногу. Да не бидам премногу.
Денес сум мајка. И јас – веќе не учам тишина.
На ќерка ми ѝ велам:
> „Твоите зборови вредат, дури и кога се тресат. Зборувај. И ако не те слушаат – зборувај повторно.“
На синот мој му велам:
> „Не биди љубезен само за да не бидеш товар. Биди љубезен затоа што си добар – но никогаш на своја сметка.“ Не ги учам совршеност. Ги учам човечност. Ги учам дека границите не се ѕидови – туку врати. И дека не е срамота да се каже:
> *„Така се чувствувам.“ *„Ова не го дозволувам.“ „Ова повеќе не го прифаќам.“ Затоа што јас дури сега го учам тоа. Затоа што дури сега го пишувам – со треперлив глас, но со срце што веќе нема да молчи.
И знам:
> Кога на едно дете ќе му дадеш право на глас – му даваш клуч до себеси.
Понекогаш се прашував: Дали човек може да им припаѓа на две места истовремено? Дали е можно да имаш корени во една земја – а крилја за полет во друга?
Сега знам:
> Не мора да избереш. Корените и крилјата не се исклучуваат – тие се надополнуваат.
Моите корени се во песокот на детството, во бајките на баба ми, во мирисот на ајвар и грозје. Во ритамот на јазикот што го разбираш – дури и кога се молчи.
Моите крилја израснаа кога ја преминав границата. Кога полетав со моите деца – во непознатото. Кога во бурата го слушнав повикот дека можеш да се преобразиш – дури и ако си веќе возрасна.
Во Македонија учев како да сакам. Во Словенија се научив – да се сакам и себе.
Корените ми даваат сила да стојам. Крилјата ми даваат храброст да полетам.
И тие две сили – сега се едно.
Јас сум дрво што пушта корени длабоко, а лета со срцето. И птица што се враќа таму каде што љубовта ме чекала.
Дома зборувам македонски. Кога сум тажна – солзите ми доаѓаат на мајчиниот јазик. Кога сум лута – вриштам на јазикот што прв го слушна мојот здив. Кога сум повредена – си шепотам во ритамот на домашните зборови.
А живеам на словенечки. Купувам, пишувам, објаснувам, слушам. И секој ден повторно се составувам на јазик што не е мој – но станал дел од мене.
Македонскиот ме потсетува која сум. Словенечкиот ми помага да станам тоа што сум.
И така одам – меѓу два речника, меѓу две мелодии, меѓу две различни облици на љубов.
Кога ќе напишам: „бурја“ – слушам шумење во главата. Кога ќе напишам: „југ“ – чувствувам сонце на лицето.
Во мене се двете земји – едната ме родила, другата ме извајала.
> А можеби во тоа нема пукнатина – туку мост. Мост што го гради жена што зборува на два јазика – но со едно срце.
Кога не знаеш како понатаму, оди таму каде што водата навистина тече. Затоа одам кај изворот Хубељ. Не за да побарам нешто – туку за да се потсетам која сум.
Оваа вода… не доаѓа нежно. Не истекува срамежливо. И прска. И ржи. Како да вели:
> „И јас бев задржана под земја. А сега – погледни ме.“
Хубељ ме потсетува на мене. На сè она што долго време го држев во себе – додека не избувна. На силата што се собираше – сè додека не најде пат низ карпите, низ тежината на светот.
Потоа одам понатаму – кај Смоаларскиот водопад. Таму водата тече поинаку. Полека. Низ мов и камен. Но не застанува. Никогаш. И тоа сум јас.
> Не грмам секогаш. Не сум секогаш незапирлива. Но секогаш сум – присутна.
Тука, меѓу изворите, меѓу бура и водопади, го најдов домот на својата тишина, и чекорот на својот пат.
Не сум родена тука. Крвта ми е македонска – жешка, жива, полна сеќавања на поинакви улици, мирис на домашен леб и звук на јазик што звучи како песна. А веќе десет години дишат моите денови меѓу овие ридови. Меѓу лозја, бура и погледи што истовремено те проверуваат и те поздравуваат.
Дојдов како жена и мајка. Со дете во прегратка, со друго за рака, и со соништа во очите. Не како хероина – туку како жена што знае дека мора. Зашто животот не прашува дали си подготвена.
Ајдовшчина не ме прифати веднаш. Ниту јас неа. Бурата ми ги кинеше мислите, самотијата ме грицкаше во вечерите. Но со секој ден сфаќав:
> Тука не се раѓаш. Тука се извајуваш.
Не сум веќе онаа што бев. Македонка – да. Но и нешто друго. Нешто потивко, поцврсто, ридесто.
Сега знам:
> Можеш да го носиш југот во срцето и северот во косата. И сепак да бидеш цела.
„Таму каде што бурата ги носи мислите, а ридовите шепотат тишина – жена меѓу лозјата на Ајдовшчина, фатена меѓу два света, но целосна во себе.“
VMESNI SVETOVI 